ελευθερία, αλληλεγγύη, αναζήτηση, σκληρή δουλειά και πάντα rock n roll

1973 Νίξον - Μπρέζνιεφ

1973 Νίξον - Μπρέζνιεφ
Ο Αμερικανός πρόεδρος Ρίτσαρντ Νίξον και ο γενικός γραμματέας του Κομμουνιστικού Κόμματος Σοβιετικής Ένωσης, Λεονίντ Μπρένζιεφ, κατά τη διάρκεια περιπάτου στην αυλή της έπαυλης του πρώτου στην Καλιφόρνια, το 1973. Στο βάθος, ο Ειρηνικός Ωκεανός. Από την Καθημερινή

Παρατηρητήριο

του Τέλη Σαμαντά για τη στήλη Παροράματα και ημαρτημένα

Εδώ και χρόνια επιμένω και θα συνεχίσω να επιμένω: οι μελέτες και οι αναλύσεις —πολιτικές, οικονομικές, κοινωνιολογικές, πολιτιστικές— που αφορούν την επτάχρονη Δικτατορία είναι ελάχιστες σε σχέση με τις αντίστοιχες που αφορούν την περίοδο της Μεταπολίτευσης. Κι όμως, θεωρώ πως στη διάρκεια της Χούντας διαμορφώθηκαν τα κύρια κοινωνικά ρεύματα που καθόρισαν τις μεταπολιτευτικές στρεβλώσεις. Η αποκοπή από το διεθνές περιβάλλον και η λαϊκιστική εσωστρέφεια· η ανάδυση νέων κοινωνικών στρωμάτων που απέκτησαν οικονομική ισχύ χάρη στα οικονομικά μέτρα των δικτατόρων (χωρίς όμως να έχουν και την αντίστοιχη πολιτική εκπροσώπηση, την οποία απέκτησαν στη συνέχεια κατά τη Μεταπολίτευση)· η απότομη διακοπή των πνευματικών αλλά και των πολιτικών αναζητήσεων σε όλους τους ιδεολογικούς χώρους· η σαφέστατη οπισθοχώρηση των προβληματισμών για τον εκσυγχρονισμό της πολιτικής ζωής της χώρας· η υποχρεωτική συνύπαρξη αντιθετικών και αποκλινόντων πολιτικών και πνευματικών προβληματισμών και η εκ των πραγμάτων σύγκλιση τους —στον ελάχιστο κοινό παρονομαστή— απέναντι στον «κοινό εχθρό» της Χούντας· η καθυποταγή μέσω της ανοχής της Δικτατορίας μεγάλων τμημάτων της κοινωνίας· ηκυριαρχία του κιτς σε πάμπολλους τομείς της πολιτιστικής ζωής — αυτά είναι μερικά μόνο από τα αποτελέσματα του επτάχρονου «γύψου».

Η σημαντικότατη αυτή έλλειψη μελέτης της Χούντας έχει σοβαρές επιπτώσεις: η περίοδος της Δικτατορίας έχει καταγραφεί στην κοινωνική συνείδηση απλώς ως μία «σκοτεινή περίοδος», καταπίεσης και βίας από τη μία και «αντιστασιακής πράξης» από την άλλη. Το αποτέλεσμα είναι η ουσιαστική άγνοια —και όχι μόνο των νεότερων γενιών— των παραμέτρων οι οποίες συνιστούν την ιστορική τομή που αποτελεί για την νεοελληνική ιστορία η Δικτατορία 1967-1974 και, κατ’ επέκταση, η ενοχοποίηση της Μεταπολίτευσης ακόμη και για φαινόμενα που στην πραγματικότητα η ημερομηνία γέννησής τους χρονολογείται στην περίοδο της Χούντας. Με λίγα λόγια: ο καλύτερος τρόπος για να «θυμηθούμε» την αυριανή επέτειο είναι να μελετήσουμε το τι σήμαινε στην πραγματικότητα για την νεοελληνική κοινωνία εκείνη η «σκοτεινή περίοδος». Πολλές αιτίες ακόμη και των σημερινών κακοδαιμονιών υποψιάζομαι πως θα ανακαλύψουμε.

ΠΡΟΣΟΧΗ ΧΡΩΜΑΤΑ- ΜΗ ΜΕ ΔΙΑΒΑΖΕΤΕ ΌΤΑΝ ΕΧΕΤΕ ΔΙΚΙΟ

Ο βασικός λόγος, ωστόσο, που επέλεξα να ασχοληθώ με την αφελή αυτή επιλογή είναι πιο σημαντικός. Την έγραψε σε δύο φράσεις ο εκπαιδευτικός Λεωνίδας Καστανάς, η αρθρογραφία και οι αιχμηρές παρεμβάσεις του οποίου έχουν πάντα ενδιαφέρον. «Εδώ και 30 χρόνια, το θέμα της έκθεσης είναι το ίδιο. Τι καλός που είναι ο ελληνοορθόδοξος κομμουνισμός και τι κακός που είναι ο προτεσταντικός καπιταλισμός», έγραψε στο fb ο Καστανάς. Και υπερθεμάτισε μνημονεύοντας θέματα εξετάσεων από το παρελθόν. «Οι στέγες κοντά, οι ψυχές μακρυά. Η αρχαία τέχνη πρωτοπόρα και ζωντανή. Ο τεχνολογικός πολιτισμός και η αλλοτρίωση του ανθρώπου. Η σύγχρονη αποξένωση». Και σχολίασε: «Κανείς δεν τολμά να βγει από το ελληνικό στερεότυπο. Τεχνοφοβία και άγιος ο Θεός. Πρέπει να αντισταθούμε στην ανήθικη τεχνολογική Δύση. Διότι μας κάνει να τρέχουμε γρήγορα και να ξεχνάμε την ανθρωπιά μας. Ενώ όταν πηγαίναμε με τον αραμπά βλέπαμε και κάνα άνθρωπο. Το ότι μιλάω με τους φίλους μου σήμερα ακόμη και όταν βρίσκονται χιλιάδες μίλια μακρυά με τούτο το μηχάνημα του διαβόλου, με απομακρύνει από τους ανθρώπους. Λουδιτισμός και τα μυαλά στα κάγκελα. Η αριστερή αφήγηση της ανατολής συνεχίζεται».

Κ. Ζούλας Καθημερινή

Πέμπτη, 16 Αυγούστου 2012

Παγιδευμένες διαδρομές


Οχι, δεν είναι τα μνημόνια αυτά που ακύρωσαν τις μεταρρυθμιστικές απόπειρες της  κυβέρνησης ΠαΣόκ. Χωρίς δημοσιονομική προσαρμογή, έστω όχι τόσο βίαιη, θα ήταν αδύνατη κάθε αλλαγή. Δεν είναι ούτε τα άδικα και οριζόντια μέτρα της κυβέρνησης του ΓΑΠ, έστω και αν απονομιμοποίησαν κάθε προσπάθεια εξυγείανσης στα μάτια των αγανακτισμένων.  Είναι η δημόσια διοίκηση, οι συντεχνίες και τα κόμματα, οι insiders δηλαδή, αυτοί που πρακτικά έκαναν ανενεργούς τους μεταρρυθμιστικούς νόμους. Είναι το ίδιο το πολιτικό σύστημα, η ίδια η κυβέρνηση ΓΑΠ που νομοθετούσαν και ταυτόχρονα δεν πίστευαν στις επιλογές τους. Τρανταχτά παραδείγματα ο νόμος για τα ΑΕΙ, η ηλεκτρονική διακυβέρνηση, ο ΕΟΠΠΥ και όσα όσα αναφέρει ο ΓΜ. Οι διαδρομές παγιδεύτηκαν από τους ίδιους που τις είχαν χαράξει. (leo)

του Γεράσιμου Μοσχονά (από το ΒΗΜΑ)

Το κράτος και τα συστήματα δημόσιας διοίκησης δεν χαρακτηρίζονται από αιώνια σταθερότητα. Είναι όμως βαριοί μηχανισμοί, εξελίσσονται αργά και αλλάζουν δύσκολα. Στην Ελλάδα όλες οι μελέτες έχουν δείξει ότι το κράτος είναι παίκτης περιορισμένης μεταρρυθμιστικής ικανότητας. Πρόκειται για το περίφημο «πρόβλημα διακυβέρνησης». Οπως μάλιστα έγραψε προφητικά - το 2007 - ο K. Featherstone, «το πρόβλημα διακυβέρνησης θέτει εν αμφιβόλω όχι μόνο την κατεύθυνση και την έκταση του εκσυγχρονισμού, αφορά και τη δυνατότητα της Ελλάδας να παραμείνει στον πυρήνα της ΕΕ».
Η μεταρρύθμιση της διοίκησης επιτελείται βαθμιαία. Το «βαθμιαίο», εν τούτοις, προϋποθέτει μια κρίσιμη στιγμή, η οποία δίνει την αρχική ορμή ή επιταχύνει τη διαδρομή. Αυτές οι στιγμές-ευκαιρίες δεν ορίζονται τεχνοκρατικά αλλά πολιτικά. Η πολιτική δίνει το έναυσμα και υποδεικνύει τη μεταρρυθμιστική ατζέντα. Η πολιτική κινητοποιεί τους «ειδικούς» αλλά και επιλέγει ποιοι ειδικοί μεταξύ των ειδικών θα λειτουργήσουν σαν πνευματική και διαχειριστική «ατμομηχανή» της μεταρρυθμιστικής καινοτομίας.
Στην ιστορία της Μεταπολίτευσης, με δεδομένο ότι αρχικά (1974-77) τα κεντρικά διακυβεύματα δεν είχαν σχέση με τη δομή της διοίκησης αλλά με τον εκδημοκρατισμό, τρεις ήταν οι μεγάλες κομβικές στιγμές: 1981, 1996, 2009. Και οι τρεις κατά σύμπτωση ήταν οι στιγμές του ΠαΣοΚ, με πιο σημαντικές εκείνες του 1981-85 και του 2009-2011. Θα αναφερθούμε, για λόγους χώρου, κυρίως σε αυτές. Τι συνέβη λοιπόν στη Μεταπολίτευση;
Η μεγέθυνση της δημόσιας απασχόλησης είναι το κύριο χαρακτηριστικό της περιόδου 1981-85. Το κράτος υφίσταται μια κρίσιμη αλλαγή: μετατρέπεται από καΐκι σε μεγάλο οχηματαγωγό. Αλλάζει μέγεθος. Μόνο που τα διαδοχικά κύματα προσλήψεων δεν συνοδεύονται από σοβαρές μεταρρυθμίσεις δομής. Την περίοδο 1981-85 υπήρξε σταθεροποίηση, εδραίωση και εμβάθυνση του παλαιού - κακού - παραδείγματος. Η αλλαγή μέσω μη αλλαγής ήταν αλλαγή καθοριστική, μεγάλου βεληνεκούς. Στην ουσία, η «πρώτη γενιά μεταρρυθμίσεων», αυτή των δεκαετιών του 1970 και του 1980, υπονόμευσε το δυναμικό της «δεύτερης γενιάς μεταρρυθμίσεων», αυτής των δεκαετιών 1990 και 2000 (Γ. Παγουλάτος). Η μη μεταρρύθμιση (η οποία συνοδεύτηκε από αρκετές επί μέρους μεταρρυθμίσεις) λειτούργησε σαν αντι-μεταρρύθμιση.
Η τελευταία μεγάλη καμπή είναι αυτή της περιόδου 2009-2011. Η χρεοκοπία του κράτους έφερε στο επίκεντρο τη δυνατότητα μιας μεγάλης μεταρρύθμισης. Οι ιδέες που στήριξαν το παλαιό σύστημα είχαν ηττηθεί και οι πόροι για τη συντήρησή του δεν υπήρχαν. Οι ιδέες για μεγάλη κρατική τομή και για αλλαγή παραδείγματος εξηγούσαν πολύ καλύτερα από τις παλαιές ιδέες το καθεστώς οικονομικού τρόμου στο οποίο είχε βρεθεί η χώρα. Το «Η κρίση είναι ευκαιρία» συνόψιζε την ιστορική δυνατότητα υλοποίησης ενός νέου μεταρρυθμιστικού σχεδίου. Η ηλεκτρονική διακυβέρνηση, ο Καλλικράτης, το Ενιαίο Μισθολόγιο, η Ενιαία Αρχή Πληρωμών, η αξιολόγηση, η μεταρρύθμιση των δημόσιων προμηθειών, ο ΕΟΠΥΥ κ.λπ. αποτελούν παραδείγματα της μεταρρυθμιστικής ορμής που είχε την αφετηρία της στο 2009.
Σήμερα γνωρίζουμε ότι οι περισσότερες από τις μεταρρυθμίσεις αυτές είτε απέτυχαν πλήρως είτε υλοποιήθηκαν ανεπαρκώς είτε εγκαταλείφθηκαν. Η κατάρα του Δημοσίου; Θα λέγαμε «όχι». Η έλλειψη πόρων, η ένταξη των μεταρρυθμίσεων σε μια εισπρακτική λογική, η γρήγορη απώλεια πολιτικής νομιμοποίησης λόγω της βίαιης λιτότητας και των οριζόντιων περικοπών, η μεγάλη προχειρότητα και, βέβαια, ο χαοτικός συντονισμός του Γ. Παπανδρέου υπονόμευσαν το όποιο, έστω ατελές, μεταρρυθμιστικό σχέδιο. Οι συνθήκες για τον σχηματισμό μιας μεταρρυθμιστικής πλειοψηφίας εντός του κράτους (και της κοινωνίας) εξανεμίστηκαν γρήγορα. Τα οριζόντια μέτρα έφεραν απογοήτευση, καχυποψία και οργή εντός της διοίκησης και ειδικά μεταξύ των καλυτέρων, των εχόντων συμφέρον από τη μεταρρύθμιση. Αν οι ελληνικές κυβερνήσεις και η ΕΕ ήθελαν η «μεγάλη μεταρρύθμιση» να αποτύχει, δεν θα επέλεγαν αποτελεσματικότερη πολιτική από τη μακροοικονομική πολιτική που περιγράφεται στα διαδοχικά μνημόνια. Σήμερα όλοι γνωρίζουν ότι το Δημόσιο αποσυντίθεται.
Η περίοδος 1981-85 ήταν η κρίσιμη διασταύρωση. Σταδιακά, η αντι-μεταρρύθμιση «κλείδωσε», το μαγαζί μεγάλωσε, η πολυνομία επεκτάθηκε, η ικανότητα συντονισμού των δημόσιων πολιτικών μειώθηκε. Γύρω από το Δημόσιο συγκροτήθηκαν συμφέροντα συλλογικά (δημόσιοι υπάλληλοι, συνδικάτα) και ιδιωτικά (κόσμος της φοροδιαφυγής και, λίγο αργότερα, της μεγάλης διαπλοκής) που δεν ήταν μόνον ή κυρίως πελατειακά ή κομματικά. Ηταν συμφέροντα της ιδιωτικής σφαίρας και, συχνά, της περίφημης κοινωνίας πολιτών, που μάλλον χρησιμοποιούσαν τα κόμματα παρά χρησιμοποιούνταν από αυτά. Το σύστημα άρχισε να λειτουργεί ως τροχοπέδη σε μελλοντικές μεταρρυθμίσεις. Στην πραγματικότητα, αυτό που σταδιακά δημιουργήθηκε ήταν ένα «καθεστωτικό μπλοκ» με επίκεντρο μια σφριγηλή μεσαία τάξη, στηριγμένη όμως είτε σε δημόσιο χρήμα (υπερταλαντούχοι υψηλόμισθοι υπάλληλοι, επιχειρηματίες πρωτοπόροι στις κρατικές συμβάσεις) είτε στη μη απόδοση οφειλόμενου στο Δημόσιο χρήματος (οι εκατομμύρια φοροδιαφεύγοντες υπερήφανοι συμπολίτες μας). Οι μισθωτοί του ιδιωτικού τομέα, όπως και οι άνεργοι, τα δύο πιο λαϊκά τμήματα των λαϊκών στρωμάτων (τα κατ' εξοχήν στερημένα ισχύος και συνδικαλιστικής εκπροσώπησης) είναι εκείνα που έμειναν εκτός τού ως άνω «μπλοκ». Οταν εξετάζει κανείς τη μακρά διάρκεια, διαπιστώνει ότι το πιο λαϊκό τμήμα του λαού ήταν αυτό που έχασε τα περισσότερα από την ασυνάρτητη συγκρότηση του κράτους.
Κάθε θεσμός είναι ένα ατελές συμβόλαιο που απαιτεί έναν αργό, βασανιστικό αγώνα για τη βελτίωσή του. Στην Ελλάδα όλες οι ευκαιρίες βελτίωσης σπαταλήθηκαν. Πέραν της ασθενούς βούλησης των κομμάτων, αξίζει ίσως να κατανοήσουμε την αλυσίδα των διαδρομών. Η αλυσίδα αυτή εξηγεί καλύτερα γιατί το Δημόσιο έχει μετατραπεί σε επικίνδυνη ζώνη. Και γιατί απέτυχε και το λαϊκιστικό και το εκσυγχρονιστικό ΠαΣοΚ, και η ΝΔ και η κυβέρνηση Γ. Παπανδρέου. Σε αυτή την αλυσίδα, ένας ηγέτης που πολλοί αναπολούν, ο Α. Παπανδρέου, έθεσε το θεμέλιο της μεταγενέστερης πορείας. Φυσικά, ως στρατηγός των μεγάλων επιλογών, υποτιμούσε τα ταπεινά «ατελή συμβόλαια». Ωστόσο οι συντεχνίες κάθε είδους, όπως και το μικρό και το μεγάλο κεφάλαιο, δεν τα υποτίμησαν. Επένδυσαν πάνω σε αυτά, με τα γνωστά αποτελέσματα.

Ο κ. Γεράσιμος Μοσχονάς είναι αναπληρωτής καθηγητής Συγκριτικής Πολιτικής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου