ελευθερία, αλληλεγγύη, αναζήτηση, σκληρή δουλειά και πάντα rock n roll

Τέτοιες μέρες έφυγε, καλοκαιρινές

Τέτοιες μέρες έφυγε, καλοκαιρινές

Παρατηρητήριο

Για να μην έχετε απορίες περί της κυρίαρχης ιδεολογίας του έθνους μετά τη μεταπολίτευση, σας παρουσιάζω τις κεντρικές ιδέες των θεμάτων της έκθεσης στις εισαγωγικές εξετάσεις του γενικού λυκείου στο διάστημα 2000-2017. Ένα διάστημα με όλες τις πολιτικές παρατάξεις να έχουν παρελάσει από την εξουσία.

2000: Η παιδεία ως μέσο διαφύλαξης των ιδανικών της ειρήνης, της ελευθερίας και της κοινωνικής δικαιοσύνης
2001: Ο ρολος του διανοούμενου στη σύγχρονη εποχή της εξειδίκευσης και της κατανάλωσης
2002: Η μοριακή βιολογία και η γενετική ως ανθρώπινη ματαιοδοξία προς αποφυγήν
2003: Οικολογική κρίση ανισότητα κατανομής πόρων, κατανάλωση, αληθινή δημοκρατία κλπ
2004: Ο σύγχρονος δάσκαλος απέναντι στην επαναστατημένη νεολαία
2005: Η αξία των ομαδικών αγωνισμάτων έναντι των ατομικών
2006: Η μεγάλη ακούραστη ψυχή του πνευματικού δημιουργού
2007: Ο κοινωνισμός ενάντια στον ατομισμό
2008: Η αξία της Παράδοσης
2009: Το βιβλίο ως μέσο άμυνας κατά των ΜΜΕνημέρωσης
2010: Ο φόβος να χάσεις τη δουλειά σου λόγω τεχνολογικών εξελίξεων και η ανάγκη της αυτομόρφωσης
2011: Η βόμβα της πληροφορίας
2012: Η αρχαία τέχνη ως πρωτοπόρα και ζωντανή…
2013: Η αποξένωση μεταξύ των ανθρώπων λόγω της τεχνολογίας
2014: Η αξία της Ανθρωπιάς
2015: Οι αρχαίοι χώροι θέασης και ακρόασης
2016: Η φιλία
2017: Τα ευγενή ιδεώδη του ανθρωπισμού που διασύρονται στις μέρες μας και η ευθύνη της επιστήμης και της τεχνολογίας

ΠΡΟΣΟΧΗ ΧΡΩΜΑΤΑ- ΜΗ ΜΕ ΔΙΑΒΑΖΕΤΕ ΌΤΑΝ ΕΧΕΤΕ ΔΙΚΙΟ

Ο βασικός λόγος, ωστόσο, που επέλεξα να ασχοληθώ με την αφελή αυτή επιλογή είναι πιο σημαντικός. Την έγραψε σε δύο φράσεις ο εκπαιδευτικός Λεωνίδας Καστανάς, η αρθρογραφία και οι αιχμηρές παρεμβάσεις του οποίου έχουν πάντα ενδιαφέρον. «Εδώ και 30 χρόνια, το θέμα της έκθεσης είναι το ίδιο. Τι καλός που είναι ο ελληνοορθόδοξος κομμουνισμός και τι κακός που είναι ο προτεσταντικός καπιταλισμός», έγραψε στο fb ο Καστανάς. Και υπερθεμάτισε μνημονεύοντας θέματα εξετάσεων από το παρελθόν. «Οι στέγες κοντά, οι ψυχές μακρυά. Η αρχαία τέχνη πρωτοπόρα και ζωντανή. Ο τεχνολογικός πολιτισμός και η αλλοτρίωση του ανθρώπου. Η σύγχρονη αποξένωση». Και σχολίασε: «Κανείς δεν τολμά να βγει από το ελληνικό στερεότυπο. Τεχνοφοβία και άγιος ο Θεός. Πρέπει να αντισταθούμε στην ανήθικη τεχνολογική Δύση. Διότι μας κάνει να τρέχουμε γρήγορα και να ξεχνάμε την ανθρωπιά μας. Ενώ όταν πηγαίναμε με τον αραμπά βλέπαμε και κάνα άνθρωπο. Το ότι μιλάω με τους φίλους μου σήμερα ακόμη και όταν βρίσκονται χιλιάδες μίλια μακρυά με τούτο το μηχάνημα του διαβόλου, με απομακρύνει από τους ανθρώπους. Λουδιτισμός και τα μυαλά στα κάγκελα. Η αριστερή αφήγηση της ανατολής συνεχίζεται».

Κ. Ζούλας Καθημερινή

Τρίτη, 12 Φεβρουαρίου 2013

Τόμας Κουν, η επιστήμη ξαναβρήκε το νόημά της


Της Βάσως Κιντη* από την Καθημερινή

Το τελευταίο διάστημα στην Ελλάδα είναι πολύ δημοφιλές ένα video με την ομιλία του καθηγητή εκπαιδευτικής πολιτικής Sir Kenneth Robinson στη σειρά TEDx με θέμα πώς το εκπαιδευτικό σύστημα πνίγει τη δημιουργικότητα, δηλαδή την παραγωγή πρωτότυπων ιδεών. Το βασικό πρόβλημα που εντοπίζει είναι ότι στην εκπαίδευση σήμερα καταστέλλεται η αποκλίνουσα σκέψη, η οποία θεωρείται απαραίτητη για τη δημιουργικότητα. Η ιδέα αυτή, ότι δηλαδή πρέπει να ενθαρρύνονται οι πολλαπλές ερμηνείες και απαντήσεις σε ένα ερώτημα, είναι πολύ παλαιά και δημοφιλής μεταξύ εκπαιδευτικών, ψυχολόγων και κοινωνιολόγων της εκπαίδευσης, γιατί θεωρούν αυτονόητο πως η απεριόριστη ελευθερία, η ανεξαρτησία και η αντισυμβατικότητα είναι προϋποθέσεις δημιουργίας.

Αντίθετα με αυτή τη διαδεδομένη αντίληψη, ο Tόμας Κουν (Τhomas Kuhn 1922-1996), σπουδαίος και ρηξικέλευθος φιλόσοφος της επιστήμης, υποστήριξε το, υπό μία έννοια, παράδοξο ότι η συγκλίνουσα, και όχι η αποκλίνουσα σκέψη, είναι η κατ’ εξοχήν προϋπόθεση για την καινοτομία στην επιστημονική έρευνα. Οι περισσότεροι ομιλητές σε συνέδριο για τη δημιουργικότητα στην επιστήμη το 1959 διαμαρτύρονταν γιατί το εκπαιδευτικό σύστημα περιθωριοποιεί την αποκλίνουσα σκέψη, καθώς τονίζει και επιβάλλει τη συγκλίνουσα. Ο Kουν, χωρίς να επιδοκιμάζει παραδείγματα στείρας διδασκαλίας, διαφώνησε, επιμένοντας ότι η συγκλίνουσα σκέψη είναι εξίσου, αν όχι περισσότερο, απαραίτητη για την παραγωγή ριζικά νέων ιδεών, τεχνικών και προβλημάτων. Κατά τον Kουν, η δημιουργικότητα στην επιστήμη εξαρτάται από το κατά πόσον μπορεί κανείς να είναι συγχρόνως και συντηρητικός και εικονοκλάστης.

Τα «παραδείγματα»
Η σκέψη αυτή αποτέλεσε τον πυρήνα του βιβλίου του Kουν που φέρει τον τίτλο «H Δομή των Επιστημονικών Επαναστάσεων». Στο βιβλίο αυτό, που έχει πουλήσει από την ημέρα έκδοσής του τον αστρονομικό, για το είδος του, αριθμό των 1.400.000 αντιτύπων, μιλά, όπως είναι πλέον ευρέως γνωστό, για «παραδείγματα», «παραδειγματική αλλαγή», «κανονική επιστήμη», «ανωμαλία», «κρίση» και «επανάσταση». Το «παράδειγμα» δεν είναι παρά ένα πρότυπο με βάση το οποίο οι σπουδαστές μυούνται πειθαρχημένα σε μια πρακτική και έναν επιστημονικό κλάδο. Διά της συνεχούς τριβής μαθαίνουν ένα ολόκληρο σύμπαν και έναν τρόπο δουλειάς: με τι αντικείμενα ασχολείται ο κλάδος τους, τι ιδιότητες έχουν, ποιοι νόμοι τα διέπουν, τι προβλήματα εγείρονται, πώς μπορούν να αντιμετωπιστούν, τι αξίες πρέπει να χαρακτηρίζουν την έρευνά τους κ.λπ. Μόνο μαθαίνοντας τι είναι «κανονικό» και αναμενόμενο μπορούν να διακρίνουν οι ερευνητές το «ανώμαλο», δηλαδή το αποκλίνον από το κανονικό. Τότε, εφόσον η «ανωμαλία» δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί με τους μέχρι τότε συμβατικούς τρόπους, ανατρέπεται μία ολόκληρη παράδοση (δηλαδή το μέχρι τότε ισχύον «παράδειγμα») και υιοθετείται ένα νέο, ασύμμετρο με το παλαιό. Κατασκευάζεται ή ανακαλύπτεται ένα νέο, διαφορετικό εν πολλοίς σύμπαν.
Το βιβλίο του Κουν άλλαξε τον τρόπο που σκεφτόμαστε για την επιστήμη, κι όπως ο ίδιος ομολογεί, αυτός ήταν ο στόχος του εξ αρχής. «Θέλω να φέρω μια επανάσταση στον τρόπο που οι άνθρωποι σκέφτονται για την επιστήμη», έλεγε στον εκδότη του. Οι άνθρωποι θεωρούν ότι οι επιστήμονες είναι τα ελεύθερα πνεύματα που απροκατάληπτα ερευνούν τη φύση, διατυπώνουν θεωρίες τις οποίες ελέγχουν πειραματικά. Ομως ο Κουν, χρησιμοποιώντας τόσο την προσωπική του εμπειρία (είχε διδακτορικό Φυσικής από το Harvard) όσο και την ιστορική του έρευνα υποστήριξε πειστικά ότι δεν υπάρχει μία διαχρονικά ορθή επιστημονική μέθοδος την οποία οι επιστήμονες ακολουθούν, αλλά ότι αυτοί μυούνται πρακτικά, σχεδόν σχολαστικά, μέσα από τα διδακτικά εγχειρίδια, σε ένα σύμπαν εννοιών και πρακτικών με βάση συγκεκριμένα πρότυπα.
Οσοι είχαν έστω και στοιχειώδη επαφή με την επιστήμη, αναγνώρισαν στο έργο του Κουν τη δική τους εμπειρία. Το βιβλίο διαβάστηκε παγκοσμίως από εκατοντάδες χιλιάδες φοιτητές σε ανθρωπιστικές, κοινωνικές και φυσικές επιστήμες, από επιστήμονες και απλούς ανθρώπους. Οι όροι του υιοθετήθηκαν σε όλους τους κλάδους του επιστητού, πέρασαν στην πολιτική ζωή, στην pop κουλτούρα, σε κόμικς και σκίτσα, έγιναν όνομα σκάφους στην Καλιφόρνια. Ανανεώθηκαν ολόκληροι ακαδημαϊκοί κλάδοι (π.χ., Ιστορία της Επιστήμης) και συγκροτήθηκαν νέα πεδία έρευνας (π.χ., Σπουδές Επιστήμης).

Καταλύτης
Η μελέτη του έργου του Kουν υπήρξε καταλυτική και για το φιλοσοφικό τοπίο στη χώρα μας. Εκεί που είχαμε μόνο φιλολόγους να μελετούν, υπό μία ορισμένη ιδεολογική σκοπιά, τα κείμενα της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας, μια νεότερη γενιά φιλοσόφων, με πρώτες σπουδές στις φυσικές επιστήμες, εντάχθηκαν στη φιλοσοφική κοινότητα επηρεασμένοι και από το έργο του Kουν και στράφηκαν στη μελέτη της λεγόμενης αναλυτικής φιλοσοφίας. Είναι χαρακτηριστικό ότι «Η Δομή των Επιστημονικών Επαναστάσεων» (εκδόσεις Σύγχρονα Θέματα, Θεσσαλονίκη 1981) μεταφράστηκε στα ελληνικά από τον Γ. Γεωργακόπουλο, απόφοιτο του ΕΜΠ, και μελετήθηκε συστηματικά, αρχικά, σε μεταπτυχιακό πρόγραμμα του Πολυτεχνείου. Εγιναν για το βιβλίο αυτό διατριβές, εκδόθηκαν σχετικά κείμενα, οργανώθηκαν σεμινάρια και συνέδρια και σχηματίστηκε προοδευτικά μια ολόκληρη κοινότητα φιλοσόφων της επιστήμης, η οποία πλέον έχει διευρύνει τη θεματολογία της συντονιζόμενη με όσα συμβαίνουν διεθνώς. Ο Tόμας Kουν ανακηρύχθηκε επίτιμος διδάκτορας του Πανεπιστημίου Αθηνών ένα χρόνο πριν πεθάνει και εμπιστεύθηκε στο ελληνικό περιοδικό Νεύσις (τεύχος 6, 1997) τη μοναδική μεγάλη αυτοβιογραφική συνέντευξη που έδωσε ποτέ, μία συνέντευξη εξομολογητική και ιδιαίτερα σημαντική.

Εμφαση στις ρήξεις χωρίς συνταγές
Η έμφαση που έδωσε ο Κουν στις ρήξεις και στις επαναστατικές αλλαγές στην ιστορία της επιστήμης συνέτριψε το παρηγορητικό και εξουσιαστικό ιδεολόγημα ότι η επιστήμη προοδεύει συστηματικά, συσσωρεύοντας στέρεη γνώση μέχρι την πλήρη αναπαράσταση και κατανόηση της πραγματικότητας. Η οπτική του βρήκε πρόσφορο έδαφος στο ανατρεπτικό κλίμα των ’60s παρότι ο ίδιος καθόλου δεν συμμεριζόταν τις σχετικιστικές, μηδενιστικές και μεταμοντέρνες ερμηνείες του έργου του.
Προσπάθησε μέχρι τέλους να αναδείξει μια ρεαλιστική εικόνα της επιστήμης, υπονομεύοντας τη μυθολογία της, και να φέρει στο φως τους όρους που καθιστούν αυτήν την τόσο επιτυχημένη, καινοτόμο και αποτελεσματική πρακτική δυνατή. Δεν προσέφερε καμία συνταγή για το πώς να γίνουν διάφοροι κλάδοι επιστημονικοί, ούτε μας έδωσε άλλη μια αφήγηση για την ιστορία της επιστήμης.
*Η κ. Β. Κιντή είναι αναπληρώτρια καθηγήτρια Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.

8 σχόλια:

  1. Εξαίρετο, όπως επίσης κι αυτό... Πες μου το «παράδειγμά» σου να σου πω τι σκέφτεσαι! Του Χαρίδημου Τσούκα.

    Κατά την ταπεινή μου γνώμη οι απόψεις του Kuhn για την συγκλίνουσα σκέψη στην επιστήμη είναι κεφαλαιώδους σημασίας για οποιονδήποτε έχει ασχοληθεί έστω και επιδερμικά με την έρευνα ή έχει καταβάλει προσπάθεια να μεταλαμπαδεύσει γνώση, εμπειρία, μέθοδο. Νομίζω δε, ότι οι απόψεις του έχουν ισχύ ακόμη και στην τέχνη.
    Για να φτιάξεις καινούργιες, ριζοσπαστικές φόρμες πρέπει να έχεις εξ-ασκηθεί στις παλιές...

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Γεια σου Στάμο. Και βέβαια έτσι είναι γιαυτό επενέβη παρακάτω και ο σκηνοθέτης Στράτος Τζίτζης.

      Διαγραφή
  2. Καλό,πολύ καλό το άρθρο της Βάσως. Και όμως παρά τη σημασίατου το έργο του Κουν παραμένει άγνωστο σε πολλούς.

    Δημόπουλος Ευθύμης

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. πολύ κατατοπιστικό το άρθρο της κ. Κιντή - υπάρχει περίπτωση να βρεθεί και να αναρτηθεί η συνέντευξη του Κουν στο περιοδικό Νεύσις;

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Σημαντικό στοιχείο της θεωρίας του Kuhn -όπως αναφέρεται και στο άρθρο- είναι το ότι ελαχιστοποίησε τη σημασία της επιλογής μεθόδου, σε ό,τι αφορά την πνευματική ώθηση για την επιστημονική αλλαγή. Συμμερίστηκε δηλαδή την άποψη ότι η αφηρημένη μεθοδολογία έχει μικρή σημασία για τη συνεκτική ανάπτυξη της επιστημονικής σκέψης.

    Η θεωρία του, νομίζω, κινείται στο πλαίσιο της πιθανοκρατικής ερμηνείας των επιστημονικών συμπερασμάτων, που δεν αντιμετωπίζει την άληθεια ή την απόδειξη ως κάτι απόλυτο.

    Αλίκη



    ΑπάντησηΔιαγραφή
  5. Ευχαριστώ για τα καλά λόγια για το κείμενο.
    Η συνέντευξη του Kuhn στο περιοδικό Νεύσις δεν υπάρχει ηλεκτρονικά. Όμως μπορεί κανείς να βρει το τεύχος στις εκδόσεις Νεφέλη που εκδίδει το περιοδικό.
    Η αντίληψη του Κuhn για την επιστήμη δεν περιλαμβάνει πιθανοκρατική ερμηνεία των επιστημονικών συμπερασμάτων. Πράγματι υποστηρίζει ότι δεν υπάρχει μία επιστημονική μέθοδος η οποία ακολουθείται (ή πρέπει να ακολουθείται) ώστε μία πρακτική ή μία θεωρία να χαρακτηρίζεται επιστημονική. Αυτό που υποστηρίζει είναι ότι το τι θεωρείται επιστημονικό, έγκυρο, κλπ διαμορφώνεται εντός μίας πρακτικής που συγκροτείται γύρω από ένα υπόδειγμα (παράδειγμα) έρευνας. Γι' αυτό έχει μεγάλη σημασία η μύηση, η μαθητεία και η εκπαίδευση που διαμορφώνουν τη συγκλίνουσα σκέψη η οποία αποτελεί όρο ακόμη και για την υπέρβασή της. Το εάν κάποια συμπεράσματα είναι πιθανοκρατικά και όχι απολύτως αληθή αφορά εκείνες τις θεωρίες που αντιμετωπίζουν την επιστήμη ως επιστημονική θεωρία (χωρίς την πρακτική και την επιστημονική κοινότητα) δηλαδή μόνο ως ένα σύνολο προτάσεων οι οποίες κρίνονται εάν είναι αληθείς ή όχι (πιθανοκρατικά ή μη). Ο Kuhn αντιμετωπίζει την επιστήμη ως πρακτική.

    Βάσω Κιντή

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Βάσω εμείς σε ευχαριστούμε για το ωραίο και κυρίως χρήσιμο αυτό άρθρο. Ίσως είναι μια ευκαιρία να ξαναδιαβάσουμε το βιβλίο μετά από τόσα χρόνια, αναζητώντας απαντήσεις σε νέα ερωτήματα. Πολύ χρήσιμο, πολύ. Νάσαι καλά.

      Διαγραφή
  6. @ Βάσω Κιντή: Ευχαριστώ πολύ για την απάντηση. Κάνετε μια ακριβή διάκριση, την οποία προφανώς δεν είχα κατανοήσει.

    Αλίκη

    ΑπάντησηΔιαγραφή