ελευθερία, αλληλεγγύη, αναζήτηση, σκληρή δουλειά και πάντα rock n roll

1973 Νίξον - Μπρέζνιεφ

1973 Νίξον - Μπρέζνιεφ
Ο Αμερικανός πρόεδρος Ρίτσαρντ Νίξον και ο γενικός γραμματέας του Κομμουνιστικού Κόμματος Σοβιετικής Ένωσης, Λεονίντ Μπρένζιεφ, κατά τη διάρκεια περιπάτου στην αυλή της έπαυλης του πρώτου στην Καλιφόρνια, το 1973. Στο βάθος, ο Ειρηνικός Ωκεανός. Από την Καθημερινή

Παρατηρητήριο

του Τέλη Σαμαντά για τη στήλη Παροράματα και ημαρτημένα

Εδώ και χρόνια επιμένω και θα συνεχίσω να επιμένω: οι μελέτες και οι αναλύσεις —πολιτικές, οικονομικές, κοινωνιολογικές, πολιτιστικές— που αφορούν την επτάχρονη Δικτατορία είναι ελάχιστες σε σχέση με τις αντίστοιχες που αφορούν την περίοδο της Μεταπολίτευσης. Κι όμως, θεωρώ πως στη διάρκεια της Χούντας διαμορφώθηκαν τα κύρια κοινωνικά ρεύματα που καθόρισαν τις μεταπολιτευτικές στρεβλώσεις. Η αποκοπή από το διεθνές περιβάλλον και η λαϊκιστική εσωστρέφεια· η ανάδυση νέων κοινωνικών στρωμάτων που απέκτησαν οικονομική ισχύ χάρη στα οικονομικά μέτρα των δικτατόρων (χωρίς όμως να έχουν και την αντίστοιχη πολιτική εκπροσώπηση, την οποία απέκτησαν στη συνέχεια κατά τη Μεταπολίτευση)· η απότομη διακοπή των πνευματικών αλλά και των πολιτικών αναζητήσεων σε όλους τους ιδεολογικούς χώρους· η σαφέστατη οπισθοχώρηση των προβληματισμών για τον εκσυγχρονισμό της πολιτικής ζωής της χώρας· η υποχρεωτική συνύπαρξη αντιθετικών και αποκλινόντων πολιτικών και πνευματικών προβληματισμών και η εκ των πραγμάτων σύγκλιση τους —στον ελάχιστο κοινό παρονομαστή— απέναντι στον «κοινό εχθρό» της Χούντας· η καθυποταγή μέσω της ανοχής της Δικτατορίας μεγάλων τμημάτων της κοινωνίας· ηκυριαρχία του κιτς σε πάμπολλους τομείς της πολιτιστικής ζωής — αυτά είναι μερικά μόνο από τα αποτελέσματα του επτάχρονου «γύψου».

Η σημαντικότατη αυτή έλλειψη μελέτης της Χούντας έχει σοβαρές επιπτώσεις: η περίοδος της Δικτατορίας έχει καταγραφεί στην κοινωνική συνείδηση απλώς ως μία «σκοτεινή περίοδος», καταπίεσης και βίας από τη μία και «αντιστασιακής πράξης» από την άλλη. Το αποτέλεσμα είναι η ουσιαστική άγνοια —και όχι μόνο των νεότερων γενιών— των παραμέτρων οι οποίες συνιστούν την ιστορική τομή που αποτελεί για την νεοελληνική ιστορία η Δικτατορία 1967-1974 και, κατ’ επέκταση, η ενοχοποίηση της Μεταπολίτευσης ακόμη και για φαινόμενα που στην πραγματικότητα η ημερομηνία γέννησής τους χρονολογείται στην περίοδο της Χούντας. Με λίγα λόγια: ο καλύτερος τρόπος για να «θυμηθούμε» την αυριανή επέτειο είναι να μελετήσουμε το τι σήμαινε στην πραγματικότητα για την νεοελληνική κοινωνία εκείνη η «σκοτεινή περίοδος». Πολλές αιτίες ακόμη και των σημερινών κακοδαιμονιών υποψιάζομαι πως θα ανακαλύψουμε.

ΠΡΟΣΟΧΗ ΧΡΩΜΑΤΑ- ΜΗ ΜΕ ΔΙΑΒΑΖΕΤΕ ΌΤΑΝ ΕΧΕΤΕ ΔΙΚΙΟ

Ο βασικός λόγος, ωστόσο, που επέλεξα να ασχοληθώ με την αφελή αυτή επιλογή είναι πιο σημαντικός. Την έγραψε σε δύο φράσεις ο εκπαιδευτικός Λεωνίδας Καστανάς, η αρθρογραφία και οι αιχμηρές παρεμβάσεις του οποίου έχουν πάντα ενδιαφέρον. «Εδώ και 30 χρόνια, το θέμα της έκθεσης είναι το ίδιο. Τι καλός που είναι ο ελληνοορθόδοξος κομμουνισμός και τι κακός που είναι ο προτεσταντικός καπιταλισμός», έγραψε στο fb ο Καστανάς. Και υπερθεμάτισε μνημονεύοντας θέματα εξετάσεων από το παρελθόν. «Οι στέγες κοντά, οι ψυχές μακρυά. Η αρχαία τέχνη πρωτοπόρα και ζωντανή. Ο τεχνολογικός πολιτισμός και η αλλοτρίωση του ανθρώπου. Η σύγχρονη αποξένωση». Και σχολίασε: «Κανείς δεν τολμά να βγει από το ελληνικό στερεότυπο. Τεχνοφοβία και άγιος ο Θεός. Πρέπει να αντισταθούμε στην ανήθικη τεχνολογική Δύση. Διότι μας κάνει να τρέχουμε γρήγορα και να ξεχνάμε την ανθρωπιά μας. Ενώ όταν πηγαίναμε με τον αραμπά βλέπαμε και κάνα άνθρωπο. Το ότι μιλάω με τους φίλους μου σήμερα ακόμη και όταν βρίσκονται χιλιάδες μίλια μακρυά με τούτο το μηχάνημα του διαβόλου, με απομακρύνει από τους ανθρώπους. Λουδιτισμός και τα μυαλά στα κάγκελα. Η αριστερή αφήγηση της ανατολής συνεχίζεται».

Κ. Ζούλας Καθημερινή

Παρασκευή, 24 Μαΐου 2013

Κρίσεις και επικρίσεις


Δημήτρης Σκάλκος από Athens Voice
Οι κοινωνίες χορεύουν στους ρυθμούς των απόψεων και δεν θα μπορούσε να γίνεται διαφορετικά. Η διατύπωση γνώμης αποτελεί άσκηση της ατομικότητας, η οποία σύμφωνα με τον Τζον Στούαρτ Μιλ είναι αυτή που δίνει αξία και περιεχόμενο στην ελευθερία. Στις μέρες μας, η έκρηξη των κοινωνικών δικτύων έχει δώσει τρομακτική ώθηση στη διατύπωση της γνώμης μας, με όλες τις θετικές και τις αρνητικές επιπτώσεις της στο δημόσιο διάλογο. Ο Μοντένιος, που κατά ενδιαφέροντα τρόπο θεωρείται ο πρώτος μπλόγκερ της ιστορίας, συνήθιζε να υπογραμμίζει πως η καλύτερη απόδειξη της ηλιθιότητας κάποιου είναι η εμμονική προσκόλληση στις απόψεις του. Πραγματικά, στη διαδικτυακή Ελλάδα οι απόψεις ανταλλάσσονται, σπάνια όμως αλλάζουν.
Στην Ελλάδα της κρίσης δυστυχώς περισσεύουν η άγνοια, η ημιμάθεια, ο κυνισμός και η αλαζονεία. Κυρίως, όμως, κυριαρχεί η τάση της περιχαράκωσης και της ομαδοποίησης. Ως ένα βαθμό, πρόκειται για φαινόμενο αναμενόμενο και δικαιολογημένο, καθώς η βολική κατάταξη σε προκατασκευασμένα διανοητικά σχήματα περιορίζει την ανασφάλεια του παρόντος και την αβεβαιότητα του μέλλοντος. Κατ’ αυτό τον τρόπο, όμως, απόψεις διαστρεβλώνονται και άνθρωποι κατηγοριοποιούνται. Με χαρακτηριστική ευκολία οι εικασίες μετατρέπονται σε αποδείξεις, τα στερεότυπα σε αυταπόδεικτες αλήθειες, οι κρίσεις σε επικρίσεις. Τελευταίο παράδειγμα η αντιμετώπιση των γνωστών δηλώσεων της Κικής Δημουλά, όπου, πέραν του περιεχομένου των λεγομένων της ποιήτριας (πόσοι τελικά τα άκουσαν πραγματικά;), ήταν ολοφάνερη η σπουδή των πολλών να προβάλουν στην ποιήτρια τις προσωπικές τους κοινωνικές αντιλήψεις και πολιτικές πεποιθήσεις. Και, τελικά, καταλήγουμε στο λυπηρό φαινόμενο όπου η διατύπωση γνώμης, αντί να λειτουργεί ως υπογράμμιση της ατομικότητας και της μοναδικότητας, να μετατρέπεται σε μέσο εξαφάνισή της.
Ο σπουδαίος γερμανός κοινωνικός επιστήμονας Άλμπερτ Χίρσμαν (1915-2012) προσπάθησε να «διαψεύσει» τον σεξπιρικό Άμλετ, και αντί της παραλυτικής παθητικότητας που καταπνίγει τη δράση, να αναδείξει την ηρωική διάσταση της αμφιβολίας ως πηγή αναγέννησης. Ο Χίρσμαν υπογράμμισε τις δυνητικές αρνητικές συνέπειες της κυριαρχίας των ισχυρών απόψεων σε ένα δημοκρατικό καθεστώς, όπου η «υπερπαραγωγή απόψεων με άποψη» (overproduction of opinionated opinions), με την αμετακίνητη σιγουριά τους, υπονομεύουν την αναζήτηση και κατά συνέπεια αποτρέπουν την κοινωνική εξέλιξη. Ο Χίρσμαν προχωρά ακόμη περισσότερο, υποστηρίζοντας την απελευθερωτική και εποικοδομητική λειτουργία της αμφιβολίας και της αυτο-αναίρεσης. Άλλωστε, όπως σημειώνει στο βιβλίο του με το χαρακτηριστικό τίτλο «Τάση Αυτο-ανατροπής» («A Propensity to Self-subversion», 1995), το να ασκείς κριτική στους φίλους σου είναι περισσότερο απαιτητικό, και συνεπώς περισσότερο ενδιαφέρον, από το να εκθέτεις ακόμη μια φορά τα βαρετά λάθη των αντιπάλων σου.
Μακριά από την παθητικότητα της επιδίωξης μιας «ζωής χωρίς απόψεις», σύμφωνα με τη διδασκαλία του Πύρρωνα, η επίδειξη διανοητικής μετριοπάθειας και υγιούς σκεπτικισμού, μόνο θετική επίδραση μπορούν να έχουν στην αναζήτηση της αλήθειας, αλλά και στην ποιότητα του δημόσιου διαλόγου και τη λειτουργία των δημοκρατικών θεσμών. Όσοι μάλιστα επιθυμούμε να δούμε την Ελλάδα να πορεύεται με βάση τις καταστατικές αρχές της ανοιχτής κοινωνίας, με την ανεκτικότητα και τον πλουραλισμό να αποτελούν συστατικά της στοιχεία, οφείλουμε πρώτοι να ενθυμόμαστε τη γνωστή ρήση του Βολτέρου ότι η αβεβαιότητα είναι δυσάρεστη υπόθεση, αλλά η βεβαιότητα είναι ηλιθιότητα.

1 σχόλιο: